Pirotska tvrđava se može videti interaktivno u 3D zahvaljujući projektu Ministarstva za evropske integracije koje je javno pustilo u rad sajt projekta Digitalizacija nacionalne kulturne baštine – interaktivne 3D panormaske ture na kojem se osim pirotske tvrđave mogu videti i drugi spomenici kulture na području Srbije.

Ovim rešenjem, koje je finansijski podržala i Delegacije Evropske unije u Srbiji, Ministarstvo je želelo da pruži svoj doprinos u obeležavanju 2018. kao „Godine evropskog kulturnog nasleđa“ i pridruži se zemljama Evropske unije u misiji promovisanja bogatstva kulturne različitosti, nasleđa i interkulturnog dijaloga.

Projekat digitalizacije obnovljenih zdanja nacionalne baštine Srbije koji će biti nastavljene i u budućnosti ima dva cilja: da objekte od izuzetnog kulturnog značaja učini dostupnim svim korisnicima interneta kroz izgradnju virtuelnih interaktivnih panoramskih 3D tura, s jedne strane, a sa druge, da ukaže na značaj korišćenja fondova EU u obnovi kulturne baštine u našoj zemlji. Rezultat projekta je integralna web platforma na kojoj je detaljno predstavljeno pet obnovljenih objekata – Subotička sinagoga, Pirotska tvrđava, crkveni kompleks Jablanica, Golubačka tvrđava, tvrđava u Baču.

Pored informacija o sredstvima koja su uložena za obnovu i podataka o njihovom istorijatu, za svako pojedinačno zdanje izrađena je specijalna virtuelna interaktivna panoramska tura, tako da je za obilzak ovih objekata sada dovoljno i nekoliko klikova mišem.

Pirotska tvrđava

Pirotska tvrđava ubraja se među desetak najlepših srpskih vojnih utvrđenja, Autor: Спасимир/Wikipedia

Pirotska tvrđava, među desetak najlepših srpskih vojnih utvrđenja, kroz različite vremenske periode nosila je različita imena: Turres (kula), u 3. i 4. veku za vreme Rimskog carstva, a potom Pirgos, Thurib, Momčilov grad, Kale, Tvrđava. Danas se za ovo utvrđenje, građeno za vreme vladavine kneza Lazara, najčešće koristi ime Kale ili Pirotska tvrđava.

Pirot je prvi put ušao u sastav srpske države za vreme Stefana Nemanje (od 1183. do 1189. godine), a bio je deo srpskih teritorija i za vreme careva Dušana i Uroša, kao i u doba kneza Lazara.

U vreme uspona Moravske Srbije, tokom Lazareve vladavine, Pirot je bio strateški važan grad na istočnoj granici države. Pošto se nalazio na pravcu turskih pohoda, Lazar je utvrđenje podigao uz desnu obalu Bistrice, na izdvojenoj steni, kod uzvišenja Sarlah. Tvrđava, relativno malih dimenzija, sastoji se iz tri celine: Gornjeg, Srednjeg i Donjeg grada.

Gornji grad, sagrađen za vreme kneza Lazara, izduženog je poligonalnog oblika, sa kulama pravougaone osnove. U sklopu ovog dela utvrđenja je donžon kula i ulazna kapija.

Pirotska tvrđava

Gornji grad, sagrađen za vreme kneza Lazara, Autor: Спасимир

Srednji grad sagrađen je za vreme vladavine despota Stefana Lazarevića. Elipsoidnog je oblika i stepenasto se spušta ka podnožju.

Donji grad, građen je prema ravnici, ka kojoj se stepenasto spušta sa južnih, istočnih i severnih strana od Gornjeg grada. Tu prolazi i reka, koja čini prirodnu odbranu, pa je ulaz u grad bio moguć samo sa jedne strane. Donji grad su gradili Turci, krajem XVIII veka, a u ovom delu je pronađena ploča sa natpisom koji svedoči da je 1804. godine Rahim paša obnovio grad.

Tokom vladavine kneza Lazara (1371- 1389) u utvrđenju je bila smeštena vojska, vlastela i gradska uprava, a zidine su pružale utočište i ostalom stanovništvu u ta nemirna vremena. Već 1385 – 86. Lazar se suočio sa snažnim prodorom Turaka ka Ponišavlju, a Pirot je osvojen u prvom naletu. Knez Lazar šalje vojsku na čelu sa vojvodom Dimitrijem (Vojinovićem, rođeni brat monahinje Jefimije) da povrati grad. Uz pomoć stanovnika, koji su ga pustili da uđe u grad, u tome i uspeva. Međutim, ubrzo stiže brojna turska vojska, koja je opustošila i popalila okolinu grada, a vojevanje je završilo u korist Turaka. Mehmed Nešrija, turski hroničar beleži da je srpsku vojsku predvodio Lazarev sestrić (pretpostavlja se Stefan ili Lazar Musić).

Deo stanovništva Lazarev sestrić je evakuisao prilikom povlačenja, a tvrđavu zapalio. Ovo je razbesnelo tursku vojsku, a prema mišljenju nekih istoričara, to je bio direktan povod za Kosovsku bitku. Musići su nekoliko godina kasnije stradali na Kosovu. Ovo nije bio konačan pad Pirota u turske ruke.

Pirotska tvrđava

Tokom vladavine kneza Lazara (1371- 1389) u utvrđenju je bila smeštena vojska, vlastela i gradska uprava, Autor: Спасимир

Tokom vladavine despota Stefana, sina kneza Lazara, Pirot je vraćen Srbiji. Stefan je nastavio izgradnju tvrđave, koju je njegov otac započeo. Ojačao ju je još jednim redom bedema, gradeći tako Srednji grad. Ali Pirot nije dugo bio pod srpskom vlašću. U turskom nadiranjima 1425 – 1427. godine pao je pod vlast Osmanlija.

Ujedinjena srpsko – mađarska krstaška vojska uspela je 1443. godine na kratko da ga oslobodi. Već početkom sledeće godine Turci ga ponovo osvajaju. Oslobađanjem od Turaka, Pirot, a time i tvrđava, ponovo su postali deo srpske države. Utvrđenje je bio u vojnoj upotrebi do prve polovine 20. veka. Danas je većim delom očuvano, a od 1970. do 1986. godine vršena su arheološka istraživanja, praćena restauratorsko – konzervatorskim radovima, koje su izvodili Zavod za zaštitu spomenika kulture iz Niša i Muzej Ponišavlja iz Pirota.

Dugo se ovo utvrđenje pogrešno nazivalo Momčilov grad, verujući da ga je podigao čuveni vojvoda sa južnih Rodopa, Momčilo. O njemu se malo zna – da je živeo u prvoj polovini 14. veka, učestvovao u vizantijskim građanskim ratovima tokom kojih je dobio visoku titulu despota i da je poginuo 1345. godine u opsadi grčkog grada Periteriona. Zabunom u istorijskim rukopisima, Periterion je postao Pirot, pa je utvrđenje pripisano njemu. Novijim arheološkim istraživanjima dokazano je da je grad nastao u drugoj polovini 14. veka, pa se sa sigurnošću može reći da vojvoda Momčilo nije njegov graditelj.

 

Vaš komentar

Pratite Daljine.rs i na Fejsbuku, na Tviteru i na Instagramu.

63Shares